اصطلاحات زورخانه ای

[نادیا]

اصطلاحات زورخانه ای1

واژگان و تركیب هایی كه در ذیل آمده ، خاص گود مقدس زورخانه است. این واژگان و تركیب ها اگر چه مختص ورزشكاران است ولی بعضی از آنها در خارج از زورخانه نیز در محاورات روزانه عمومی مورد استفاده قرار می گیرد.

پیش كسوت: كسوت در لغت به معنی لباس است و در اصطلاح اهل تصوف به لباس فقر گفته می شود و چون غالب آداب و مراسم و اصطلاحات زورخانه از فتوت و فتوت از تصوف سرچشمه گرفته است این عنوان در زورخانه ها رایج شده است؛

ولی در خارج از زورخانه نیز به كسانی كه در امری سابقه و تقدم دارند نیز اطلاق می شود و معمولاً این عنوان در زورخانه خاص ورزشكاران سابقه دار و كسانی است كه زودتر به كسوت جوانمردی و پهلوانی یعنی تنكه و نطع و سایر پوشیدنی ها در آمده اند.

پیش قدم: این عنوان مرادف پیش كسوت است و از اصطلاحات فتیان (جوانمردان) است كه اعراب آن را كبیر، شیخ، مقدم، قائد و رأس الحرب می گویند و فارسی زبانان آن را به پیشقدم تعبیر كرده اند.

پیش خیز: این اصطلاح كه فعلاً تا حدی متروك است و به ندرت گفته می شود؛ تركیبی است در برابر پس خیز و این دو طبقه كسانی بوده اند كه در گذشته در جلو و عقب اسب رجال و بزرگان حركت می كرده اند و پیش خیزان مأمور بازكردن راه و از طبقه شاطرها بوده اند كه ما , در گفتار (هشتم) در این باره بحث خواهیم كرد ولی در زورخانه ها عنوان پیش خیز مخصوص جوانان نورس و پر حرارت و نوچه های فوق العاده علاقمند به ورزش بوده و این دو اصطلاح در متن جواز تنكه پوشیدن پهلوان میرزابیگ در گفتار (نهم) از این كتاب خواهد آمد.

نوچه: به جوانان ورزشكار كشتی گیری اطلاق می شود كه در زورخانه مخصوصی تحت تعلیم قرار می گیرند و شاگرد پهلوان بخصوصی هستند.

نوخاسته: به جوانان و نوچه هایی اطلاق می شود كه دایره عمل ورزشی و هنر شیرین كاری خود را وسعت داده و برای ارائه هنر و حریف طلبی در كشتی به زورخانه های دیگر هم می روند.

ساخته: این واژه به كسلنی اطلاق می شود كه در اثر كوشش در ورزش اندام برازنده و با تناسب پیدا كرده بطوری كه تماشای اندام انها تحسین برانگیز است.

صاحب زنگ و صاحب ضرب: در گود مقدس پهلوانی و صاحب كوتی مورد احترام ورزشكاران است. بهنگام ورود این گروه بسته به مقامشان : مرشد به ضرب یا به زنگ و اگر پهلوان قدر به ضرب و زنگ هر دو زند و اگر پهلوان از سلاله سادات باشد یا مقام پهلوانی كشوری داشته باشد صلوات هم می فرستند.

پهلوانان صاحب تاج: مقصود از پهلوانانی است كه بعد از وصول به مقام پهلوانی از طرف پیشوایان طریقت وپیران دلیل به اجازه استفاده از تاج فقر كلاه نمدی پیشوری سه ترك به آنان داده می شود . شرح كامل این موضوع را در گفتار (نهم) خواهیم گفت.

وارد كردن: اصطلاحی است برای احترام گذاشتن به پیشقدمان و پهلوانان و صاحب كوتاه موقع ورود به زورخانه كه عبارت است از زدن ضرب و زنگ و ادای صلوات و خوشامد گفتن.

لنگ انداختن: حرمت لنگ: لنگ یا نطعی در زورخانه جایگزین پیش بند چرمین كاوه آهنگر است و حرمت ویژه دارد. بعضی اوقات كه كشتی گرفتن دو نفر حریف گره می خورد , یكی از اكابر قوم برای پایان دادن به كشتی لنگی را به وسط دو حریف پرتاب می كند و بعضی اوقات این عمل برای حفظ احترام و حیثیت یكیك از طرفین كشتی صورت می گیرد. طرفین كشتی موظفند به محض انداختن لنگ یكدیگر را رها كنند و می كنند و این عمل را حرمت لنگ می گویند و چون برخی از اوقات لنگ انداختن با مواضعه قبلی صورت می گیرد در خارج از زورخانه هم اگر كسی در كاری واماند و تسلیم شد می گویند لنگ انداخت.

مریزاد: دست مریزاد: این جمله در مقام دعا و تمناست ولی در مقام تنگنا و ناچاری علامت تسلیم و رضاست به این معنی كه اگر در بین كشتی یكی از طرفین طوری مغلوب شد و در تنگنا افتاد كه خطری برای خود تصور كرد به طرف دیگر دست مریزاد می گوید و طرف چیره شده او را رها می كند این اصطلاح خارج از زورخانه هم در تداول عام و در موارد متعدد مورد استعمال دارد.

كارهای ایزائی: فن هایی از كشتی گیری است كه حریف را عاجز و زبون می كند؛ مانند لواشه كه یكی از طرفین حریف را اغفال و انگشت در دهان او كرده به شدت به سمت بیرون می كشد یا انگشت سبابه حریف را می پیچاند این اعمال كه منافی اصول پهلوانی در گود مقدس است را كشتی گیران و اهالی ورزش صحیح نمی دانند و به ندرت اتفاق می افتد.

حرامی گرفتن: حمله ناگهانی بی موقع یكی ازطرفین كشتی است ؛ در موقعی كه حریف آماده كار نیست.

بوسیدن . وابوسیدن: وا بوسیدن ترك كردن كشتی است و این تركیب قطعاً در برابر بوسیدن گفته شده اما در شروع كشتی تا جائیكه ما دیده ایم بوسیدن مرسوم نیست. اما تصور می رود دستی كه كشتی گیران به هم می دهند و باصطلاح ت(فرو می كوبند) همین بوسیدن باشد زیرا موقعی كه نوچه با پهلوانی شروع به كشتی كرد به جای فرو كوبیدن ؛ دست او را می بوسد و یا چنانكه بین سایر مردم معمول است پس از آنكه دست كشتی گیر دست پهلوان را لمس كرد ؛ به دست خود بوسه می زند.

اما ترتیب وا بوسیدن این است كه حریفان بعد از ختم كشتی پشت دست به صورت یا پیشانی خود نهاده و سرها را آنقدر به هم نزدیك می كنند كه كف دست طرفین به یكدیگر می چسبد و بعد از هم جدا می شوند و این اصطلاح در خارج از زورخانه هم در موردی كه یكی نسبت به دیگری اظهارعجز می كند؛ رایج است , مثلاً می گوید: (ما كه وابوسیدیم).

حریف: طرفین كشتی را حریف می خوانند در خارج ازمحیط ورزشی هم گفته میشود فلانی حریف فلانی هست یا نیست یعنی با هم برابر هستند یا نیستند. ظهوری ترشیزی می گوید:

گمان مبر كه برایم قضا قدر دارد حریف كشتی من كو به عشق غیر از من

قدر . هم قدر: به فتح قاف و دال یعنی هم زور بودن دو پهلوان . سابقاً فقط كلمه قدر مورد استعمال بوده و می گفته اند: فلانی با فلانی قدر است . صائب تبریزی فرماید:

هنوز كشتی من با معاصران قدر است هنوز غاشیه من به دوش كیوان است

ظهوری ترشیزی گوید:

خوش قدر افتاده جنگ این دو زور آور به هم خم به یك اندازه شد باز و دو ابروی ترا

خاك كشتی: سابقاً معمول بود برای كشتی های خارج از زورخانه زمین را هموار كرده خاك نرمی می ریختند كه به خاك كشتی موسوم بود . چنانكه امروز تشك كشتی را پهن می كنند.

این اصطلاح هنوز در زبان مردم هست كه مثلاً یكی كه با دیگری دعوایی دارد می گوید خاك كشتی ما در فلان جا ریخته خواهد شد یعنی آنجا مبارزه خواهیم كرد.

نیك كار: به كسر كاف كلمه اول، كاری كه مخصوص یك شخص است نیك كار می گویند مثلا گفته می شود نیك كاران فلان پهلوان آرنج سرپاست یعنی در این فن تخصص دارد. به این اصطلاح امروزه شگرد می گویند.